Hoogbegaafdheid

Wat is hoogbegaafdheid? Hoe voelt het om hoogbegaafd te zijn? Welke stigma’s zijn er, die doorbroken moeten worden? Hoogbegaafdheid is méér dan enkel een IQ cijfer. Lees hier meer over het persoonlijkheidsprofiel dat erbij komt kijken, de sterke kanten en valkuilen van hoogbegaafden.

Een vergroot bewustzijn.
Leven door een vergrootglas.

Anders zijn.
Anders denken. Anders voelen. Anders ervaren.

Lees over:

Wat is hoogbegaafdheid
Het Zijnsluik
Hoogbewustzijn
Leven door een vergrootglas
Denkkaders
Hoogbegaafdheid en trauma

Bekijk hieronder een video van Kathleen Vendrickx en krijg een beeld van hoe het is om hoogbegaafd te zijn en leven (tot 3.13 minuut voor verkorte versie).

Neurologisch gezien

IQ, intelligence quotient, is op dit moment de beste en vooral makkelijkste manier om aan te geven hoe intelligent je bent, al is het zeker niet allesomvattend. Toch leg ik het kort uit om een beeld te schetsen van de intelligentieverdeling.

Het gemiddelde IQ van mensen ligt rond de 100. Mensen die minder begaafd zijn, hebben een IQ onder de 85. Meerbegaafd ben je vanaf een IQ van 115 en hoogbegaafd met een IQ van 130. Wanneer je meer- of hoogbegaafd bent en dus een relatief hoog IQ hebt, maken je hersenen meer verbindingen dan bij mensen met een gemiddeld of laag IQ. Waar iemand met een gemiddeld IQ bij het woord ‘regenbui’ misschien aan vier andere dingen moet denken, denkt een hoogbegaafde er misschien wel aan 15. Associeren noemen we dat, verbanden leggen. Ongeveer 3% van de bevolking is hoogbegaafd. Ongeveer 14% van de bevolking is ‘meerbegaafd’ of bovengemiddeld intelligent. We spreken bij deze groep mensen ook wel over cognitief getalenteerden.
Je zou een gemiddelde intelligentie kunnen zien als een tweebaans snelweg, en een hoge intelligentie als een druk kruispunt.

Het Zijnsluik

Volgens Tessa Kieboom heeft een hoogbegaafde naast een hoge intelligentie (Cognitief luik), ook te maken met Het Zijnsluik. Het Zijnsluik bestaat uit de volgende kenmerken: perfectionisme, rechtvaardigheidsgevoel, hoogsensitiviteit en kritische instelling. Deze kenmerken zorgen er samen voor dat een hoogbegaafde zich anders voelt dan de meeste mensen om hem heen. Dit is ook zo, want hij voelt, denkt en ervaart anders. Dit kan heel eenzaam zijn. Het is daarom van groot belang dat hij ontwikkelingsgelijken om hem heen heeft.

De kameleon
Een kameleon heeft de speciale eigenschap dat hij van kleur kan veranderen. Hij past zijn kleur aan aan zijn omgeving. Vanwege zijn anders zijn, past een hoogbegaafde zich automatisch ook aan. Het is immers menselijk om ergens bij te willen horen. Je af en toe aanpassen, gepast aanpassen, is dan ook geen ramp. Wel wordt het een probleem wanneer je je zo anders voelt, dat je je continu aanpast in de hoop maar ergens bij te horen. Je verandert als het ware steeds van kleur, net zo lang tot je eigenlijk zelf niet meer goed weet welk kleurtje echt van jou is en wie jij dus zelf bent. En dat terwijl je de potentie hebt alle kleurtjes te kunnen zijn.

Vooroordelen
Er zijn veel vooroordelen over hoogbegaafdheid. Veel mensen denken bij een hoogbegaafde aan een super snel denkend iemand die met gemak zijn schoolcarrière doorloopt. De realiteit is dat veel hoogbegaafden schooluitvallers zijn en geen diploma halen. Hoogbegaafden hebben namelijk naast hun grote intelligentie, óók nog te maken met Het Zijnsluik. Wanneer je daarentegen enkel denkt aan een ‘genie’ en iemand die door zijn schoolcarrière heenfietst, denk je waarschijnlijk aan een hoogintelligent persoon.

Hoogbewustzijn

Wanneer men spreekt over hoogbegaafdheid, spreekt men ook wel van een verhoogd bewustzijn. Vanwege de vele verbindingen in de hersenen denk, zie, ruik, proef, hoor, voel je meer. Je ervaart meer. Maar betekent dit automatisch dat je bewustzijn verhoogd is?

De letterlijke betekenis van bewustzijn is: “het beseffen en kennen van het bestaan van iets of van zichzelf.” Niet alleen mensen hebben een bewustzijn, ook dieren en planten zijn zich bijvoorbeeld bewust van hun omgeving. Net zoals mensen zich natuurlijk veel bewuster zijn dan dieren en planten, denk ik dat er een verschil zit in het bewustzijn van hoogbegaafden en niet hoogbegaafden.

Een hoogbewust iemand heeft te maken met de kenmerken van Het Zijnsluik: perfectionisme, rechtvaardigheidsgevoel, gevoeligheid en kritische instelling. Vaak gaat dit ook gepaard met een hoge intelligentie.

Leven door een vergrootglas

Nog een manier om uit te leggen hoe het voelt om hoogbegaafd te zijn, is de metafoor uit het boek Meer dan intelligent ‘leven door een vergrootglas’. Wanneer je door een vergrootglas naar een blaadje kijkt, zoom je in en zie je alle mooie nerven lopen. Wanneer je ‘leeft’ door een vergrootglas, ben je als het ware continu ingezoomd op je omgeving en zie je eerder details die anderen niet opvallen. Zo zijn de mooie nerven misschien wel het eerste wat een hoogbegaafde opvalt wanneer hij kijkt naar het blad. Je kan je misschien voorstellen dat het leven op deze manier best wel intens kan zijn! Het is prachtig om zo intens te kunnen genieten. Het kan minder mooi zijn, wanneer je snel overweldigd raakt door alle intense indrukken.

Denkkaders

Ieder mens heeft een ander denkkader. Dat komt omdat iedereen anders is opgegroeid, andere keuzes maakt en dus anders is. Wanneer je met iemand een gesprek hebt, praat je allebei vanuit je eigen denkkader. Het kader geeft de grenzen aan tot waar en hoe jij kan denken. Wanneer je familie bent, overlappen je denkkaders voor een gedeelte. Het kan namelijk genetisch bepaald zijn of je bepaalde eigenschappen van je vader of moeder hebt meegekregen. Wanneer je collega’s bent, overlappen je denkkaders ook voor een gedeelte. Je doet namelijk hetzelfde werk en vindt misschien wel soortgelijke dingen interessant. Maar nooit zal je iemand tegen komen met precíes hetzelfde denkkader!
De denkkaders van hoogbegaafden en niet hoogbegaafden kunnen natuurlijk ook gedeeltelijk overlappen, maar liggen over het algemeen een stuk meer uiteen. Ik gebruik hiervoor de tekening van twee vierkanten in elkaar.

Het binnenste vierkant is het denkkader van een niet-hoogbegaafde en het buitenste vierkant is het denkkader van een hoogbegaafde. Je weet dat iedereen vanuit zijn eigen denkkader denkt, maar niet daarbuiten kan denken. Een niet-hoogbegaafde kan dus niet buiten zijn vierkant gaan om het buitenste vierkant te bereiken. Een hoogbegaafde kan het binnenste vierkant wel bereiken, het valt namelijk binnen zijn kaders. Dit geeft weer hoe een hoogbegaafde vaak zijn taal, gespreksonderwerpen of interesses moet aanpassen, om een niet-hoogbegaafde te bereiken. Andersom kan namelijk niet. Dat hoeft niet altijd erg te zijn, maar kan voor de hoogbegaafde soms ook voelen als eenrichtingsverkeer. Er zijn hoogbegaafden die zich zo vaak (hebben) moeten aanpassen, dat ze er ziek van kunnen worden. Het kan dan een verademing zijn wanneer er een gelijkgestemde ontmoet wordt en de denkkaders dichter bij elkaar in de buurt liggen!

Dit betekent overigens níet dat een hoogbegaafde altijd gelijk heeft of alles en iedereen altijd begrijpt. Het betekent óók niet dat het een beter is dan het ander. Met dit beeld probeer ik enkel duidelijk te maken dat er een groot verschil is in denken.

Hoogbegaafdheid/hooggevoeligheid en trauma

In bovenstaande video legt dokter Gabor Maté uit dat hooggevoelige, creatieve mensen vatbaarder zijn voor pijn. Wanneer je hooggevoelig bent en te maken hebt met trauma en/of stress, is het noodzakelijk dat je jezelf méér beschermt dan een niet hooggevoelig persoon.

Hoogbegaafdheid en hooggevoeligheid gaan vaak samen. Niet elke hooggevoelige is hoogbegaafd, maar ook niet elke hoogbegaafde is hooggevoelig. Bij dit laatste geval spreek je eerder enkel van een hoge intelligentie.

Wanneer je extreem gevoelig bent, komen prikkels sterker bij je binnen, denk maar terug aan het vergrootglas. Dit betekent ook dat je als gevoelig mens gevoeliger bent voor trauma en complex trauma. Je kunt sneller van slag raken en gebeurtenissen kunnen een diepere impact op je hebben.
Bij hoogbegaafden wordt vaak gesproken van schooltrauma, omdat ze niet passen in het reguliere onderwijs en lesstof niet op niveau aangeboden krijgen waardoor ze zich vervelen en bijvoorbeeld buiten de boot vallen of zich anders voelen dan de rest. In dit laatste geval, kan een verkeerde blik van een leerkracht al genoeg zijn om een diepe, langdurige impact achter te laten en ontstaat een ‘kleine t trauma’. Het kan erg complex zijn wanneer er meerdere van deze ogenschijnlijke ‘kleine’ trauma’s ontstaan en het kind en de ouders niet precies weten waardoor het komt. Als veel kleine dingen zich opstapelen, wordt het groot. Wanneer je midden in complex trauma zit, kan het aanvoelen als een grote kluwen wol waar je de draad van kwijt bent. Je weet niet meer wat nou wát veroorzaakt heeft.

Veerkracht
Ondanks de grotere gevoeligheid voor trauma bij hoogbegaafden, hebben ze vaak veel veerkracht. Hoogbegaafden zijn in staat om snel verbanden te leggen en bijvoorbeeld in te zien dat de ene oorzaak met het andere gevolg te maken heeft. Ze kunnen, wanneer ze hun trauma aan het verwerken zijn, snel inzicht krijgen in de gehele situatie. De grote valkuil hierbij is natuurlijk wel: kennen is iets anders dan kunnen.